next page

fehrest page

back page

حسن بن ابى الحسن ديلمى
ولادت
تاريخ ولادت ابو محمد، حسن بن ابى الحسن ديلمى دقيقا مشخص نشده ، اما به طور حتم ، از علماى قرن هشتم هجرى است .
بعضى نام او را چنين گفته اند: حسن بن ابى الحسن بن محمد ديلمى ، كه محمد نام جد آن بزرگوار است . بعضى ديگر گفته اند: حسن بن ابى الحسن ، محمد ديلمى كه محمد را نام پدر او دانسته اند و كنيه اش را ابو الحسن .
صاحبان تراجم و علماى رجال پيرامون اين مسئله بسيار بحث و مناظره كرده اند.
اما گذشته از تمام بحث ها نظريه صحيح اين است كه : ((محمد)) نام جد آن بزرگوار است نه پدر او و صحيح اين است : حسن بن ابى الحسن بن محمد ديلمى .
دليل ما بر اين مدعا آن است كه مصنف در كتاب شريف اعلام الدين ، ص ‍ 97 مى فرمايد: ((يقول العبد الفقير إلى رحمة الله و عفوه ، الحسن بن على بن محمد بن الديلمى تغمده اللّه برحمته و مسامحته و غفرانه ، جامع هذا المجموع ...))
از اين عبارت به وضوح پيدا است كه نام او حسن ، نام پدر او على ، و نام جد او محمد است و كنيه ابو الحسن كنيه رايج براى نام على است نه محمد.
مقام علمى
براى درك مقام علمى هر كس ،بايد نظرى به كلمات بزرگان معاصر و متأخر از او انداخت و ديد كه آنها چگونه شخص مورد نظر را معرفى كرده اند.
با نگاهى اجمالى به كلمات بزرگان پيرامون ديلمى صفاتى همچون : عارف ، عالم ، محدث ، كامل ، وجه من كبار اصحابنا فى الفقه و الحديث و العرفان و المغازى و السير و... را در وصف او مى بينيم .
از حيث اعتماد و وثاقت هم ، همين بس كه علامه مجلسى رحمه الله كتاب شريف اعلام الدين و ارشاد القلوب را از آن بزرگوار در بحار الانوار نقل كرده .
صاحب وسائل الشيعه نيز، بسيار از كتابهاى او نقل مى كند و اين به خاطر اعتماد بزرگان به وثاقت او و مقام علمى و تقواى آن بزرگ مرد عرصه علم و تقوا است .
پس به اعتراف جميع بزرگانى كه نامى از ديلمى برده اند، او از بزرگان اصحاب اماميه در علوم مختلف ، خصوصا فقه و حديث و عرفان است .
طبقه
در مورد طبقه حسن بن على ديلمى نيز، مانند سال ولادت او اختلاف فراوانى است به طورى كه بعضى او را از علماى قرن پنجم دانسته اند و بعضى تا قرن نهم را ذكر كرده اند.
با قطع نظر از تمام اقوال كه در كتب تراجم به صورت مبسوط ذكر شده ، نتيجه اى كه در چند جمله خلاصه ، به عنوان نظر نهايى مى توان قبول كرد آن است كه :
با توجه به نقل ديلمى از ورام بن ابى فراس ، متوفاى 605 هجرى ، در جلد اول كتاب ؛ و نقل او از كتاب شريف الالفين علامه حلى ، متوفاى 726 هجرى ، در جلد دوم كتاب ارشاد القلوب ؛ روشن مى شود كه حسن بن على ديلمى متأخر از آن دو بزرگوار است .
همچنين ابن فهد حلى متوفاى 841 هجرى در ((عدة الداعى)) از ديلمى مطلب نقل مى كند.
از اين توضيحات نتيجه مى گيريم كه : دوران زندگى حسن بن ابى الحسن ديلمى قطعا بين سال هاى 726 تا قبل از 841 بوده است (البته ممكن است چند سال تفاوت وجود داشته باشد).
با اين بيان ، نيازى به بحث هاى طولانى ذكر شده در كتب تراجم و رجال وجود ندارد.
تأليفات
1 - ارشاد القلوب الى الصواب : اين كتاب معروف ترين كتاب ديلمى است و در دو جزء تأليف شده ، جزء اول در مواعظ و حكمت هاى قرآن و سنت و جزء دوم در مناقب امير المؤمنين على عليه السلام و ائمه طاهرين عليهم السلام .
ارشاد القلوب بارها در ايران و نجف چاپ شده است .
2 - غرر الاخبار و درر الاثار: در مناقب اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام .
اين كتاب ظاهرا هنوز چاپ نشده و به صورت خطى در كتابخانه ملى موجود است .
3 - اعلام الدين في صفات المؤمنين : از كتابهاى مهم ديلمى ، و شامل مواعظ بلند اخلاقى است و در آن بحث هاى كلام ، تفسير، مواعظ، ادعيه ، صفات حسنه و رذائل اخلاق و بحث هاى متنوع و فراوان ديگرى از كلام معصومين عليهم السلام نقل كرده است .
اين كتاب در 530 صفحه و با تحقيق و مقدمه خوبى به چاپ رسيده است .
4 - الاربعون حديثا: كتابى است كه چاپ نشده و نسخه آن هم يافت نمى شود.
از بين كتب فوق ، كتاب ارشاد القلوب و اعلام الدين از جمله مآخذ بحار الانوار هستند و علامه مجلسى بسيار در بحار از آنها نقل كرده است .
وفات
تاريخ وفات ديلمى به طور تعيين ، مشخص نيست ؛ اما بنابر نقل علامه سيد محسن امين در اعيان الشيعه ، ج 1، ص 537،وفات او در سال 841 هجرى بوده است .
اين نظريه ، با توجه به مطالبى كه پيرامون طبقه و دوران زندگى ديلمى اشاره كرديم قريب به واقع جلوه مى كند.

next page

fehrest page

back page